De Zuidelijke wortels van het koningshuis

Afbeelding: Koning Willem-Alexander tijdens de coronacrisis aan het werk op paleis Huis ten Bosch

* * *

Gepubliceerd in Zout magazine, september 2023

* * *

Willem van Oranje in Breda, dat klinkt een beetje als The Beach Boys in Baambrugge. Wat kwam hij daar doen? En waarom bleef dat verhaal zo lang verborgen?

Willem van Oranje is nog steeds de hoeksteen van de Nederlandse geschiedenis. Vader van zestien zoons en dochters, vader des vaderlands en stamvader van het huis Oranje-Nassau. Op die status van nationale supervader valt het nodige af te dingen. De eretitel ‘vader des vaderlands’ heeft veel van zijn glans verloren. De herijkte Canon van Nederland zegt dat Willem van Oranje daarmee wordt neergezet als de grondlegger van een staat die hij zelf niet heeft gewild. Maar zijn stamvaderschap van het koningshuis is nog onomstreden.

In de werkkamer van koning Willem-Alexander hangt een portret van Willem van Oranje. Het schilderij werd gemaakt in het Delftse atelier van Michiel van Mierevelt, zo’n twintig jaar na zijn dood. De Zwijger is afgebeeld als leider van de Opstand. In zijn militaire onverzettelijkheid lijkt hij op de Oekraïense president Zelensky. In dezelfde periode schilderde Adriaen van de Venne in Middelburg een ander portret van Willem van Oranje. Het schilderij zelf ging verloren, maar gelukkig werd er een prent van gemaakt. Uitgedost als een renaissanceprins heeft De Zwijger de allure van een extravagante rapper als Snoop Dogg. In de achtergrond prijkt een sierlijk torentje: dat is het Kasteel van Breda.

De Bredase Nassaus

Bij de geboorte van Willem van Oranje bestaat de Nassau-familie uit twee takken, de ene van zijn vader Willem I van Nassau-Dillenburg, de andere van zijn oom Hendrik III van Nassau-Breda. De Bredase tak is verreweg het meest succesvol. Opeenvolgende Bredase Nassaus worden benoemd als stadhouder, onder meer van Holland en Zeeland, en als ridder in de Orde van het Gulden Vlies. Hendrik III brengt het zelfs tot opperkamerheer van keizer Karel V, veel hoger kon je niet komen.

De Nassau-familie ziet al vroeg het grotere belang van de Bredase tak. Ze spreken af dat bij gebrek aan een Bredase opvolger de Dillenburgse tak zal bijspringen. Als Engelbrecht II van Nassau-Breda overlijdt zonder wettelijke erfgenaam, verhuist zijn neef Hendrik III als eerste van Dillenburg naar Breda. De Duitse familie is opnieuw aan de beurt als René van Chalon, de enige zoon van Hendrik III, sneuvelt op het slagveld.

Na overleg met keizer Karel V wordt de 11-jarige Willem naar voren geschoven. Behalve de titels ‘prins van Oranje’ en ‘graaf van Nassau-Breda’ erft hij een uitgestrekt, versnipperd grondgebied en paleizen in Brussel, Diest en Breda met een kostbare bibliotheek en kunstverzameling. Een leerling van Rafaël verbouwde het Kasteel van Breda tot paleis. In het Brusselse Hof van Nassau vergaapten bezoekers zich aan ‘De tuin der lusten’ van Jeroen Bosch, waarschijnlijk geschilderd als huwelijkscadeau van Engelbrecht II voor Hendrik III.

Katholieke wortels

De portretten van Van Mierevelt en Van de Venne verbeeldden de Noordelijke en de Zuidelijke Willem van Oranje. De eerste is Hollands: stamvader van het koningshuis en vader des vaderlands, de tweede Brabants: stamhouder van de Bredase Nassaus en vader die zijn oudste zoon Filips-Willem vernoemde naar de Spaanse koning. Als een tweeluik tonen beide portretten de religieuze, bestuurlijke en persoonlijke dilemma’s die het leven van Willem van Oranje bepaalden.

De Bredase Nassaus werden in de 19de eeuw uit de geschiedenis geschreven. Dat hing samen met de protestantse identiteit van het jonge koninkrijk. Er was simpelweg geen plaats voor een katholiek succesverhaal. Daar kwam nog bij dat de bourgondische cultuur het sobere zelfbeeld in de weg zat. Dus niet de boerenbruiloft van Pieter Breugel de Oude, maar het geschrobde straatje van Johannes Vermeer.

De protestantse identiteit voedde het wantrouwen tegenover het roomse Noord-Brabant. Dat uitgerekend die provincie de bakermat is van de monarchie viel moeilijk uit te leggen. Ook het nieuwbakken koningshuis liep niet graag met zijn katholieke wortels te koop. In de eeuwen daarna bleef die terughoudendheid bestaan. Máxima is dan wel de eerste katholieke koningin, maar kroonprinses Amalia en haar zusjes werden protestants opgevoed.

De halve waarheid

Willem van Oranje wilde in de Prinsenkapel in Breda begraven worden, bij oom Hendrik, neef René en zijn eerste vrouw Anna van Buren. Maar omdat Breda in Spaanse handen was, bleef zijn stoffelijk overschot in Delft. Zo verschoof het zwaartepunt van de Nederlandse geschiedenis naar het Noorden. De Bredase Nassaudynastie ging op in het huis Oranje-Nassau, stamhouder werd stamvader, Snoop Dogg veranderde in Zelensky.

Het ongemak met de Noordelijke Willem van Oranje is beneden de grote rivieren nooit meer verdwenen. Zijn biograaf René van Stipriaan zegt: “Er heerst daar vermoed ik het beeld van Oranje als grote onruststoker die de Zuidelijke Nederlanden enorm achterop heeft geholpen.” Dat kunnen we de man zelf nauwelijks verwijten. Hij was vooral een onnavolgbare prins wiens droom, de Verenigde Nederlanden met vrijheid van geweten en godsdienst, ontaardde in een nachtmerrie.

Het verhaal van de Bredase Nassaus is niet alleen de spectaculaire prequel van het koningshuis. Het herinnert ons eraan dat het Noorden en het Zuiden ondanks hun verschillen veel meer gemeenschappelijk hebben dan de Nederlandse taal. En het laat zien dat nationale geschiedenis altijd het halve verhaal vertelt, omdat de andere helft ongelegen komt.